Düşük gelirlinin kazancı 3 kalem harcamaya gidiyor

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı Hanehalkı Tüketim Harcaması İstatistikleri, 2002-2025 döneminde Türkiye’deki tüketim alışkanlıklarının önemli ölçüde değiştiğini ortaya koydu. Verilere göre özellikle düşük gelir grubundaki vatandaşlar bütçelerinin büyük bölümünü gıda ve barınma giderlerine ayırmak zorunda kalırken, eğitim, sağlık ve kültürel faaliyetlere ayrılan pay sınırlı kaldı.

Gıdanın bütçedeki payı geriledi

2002 yılında hanehalkı harcamalarının yüzde 26,7’si gıda ve alkolsüz içeceklere ayrılırken, bu oran yıllar içinde düşüş gösterdi. 2007’de yüzde 23,6’ya, 2012’de yüzde 19,6’ya gerileyen oran, 2022 yılında yüzde 22,9’a yükseldikten sonra 2025 yılında yüzde 17,3’e düştü.

Veriler, toplam harcamalar içindeki gıda payının azalmasına rağmen düşük gelirli kesimlerde gıda harcamalarının hâlâ bütçenin en büyük kalemlerinden biri olmaya devam ettiğini gösterdi.

Ulaştırma harcamaları katlandı

2002 yılında toplam tüketim harcamalarının yalnızca yüzde 8,7’sini oluşturan ulaştırma giderleri, yıllar içinde hızlı bir yükseliş gösterdi. Ulaştırmanın harcamalar içindeki payı 2012’de yüzde 17,2’ye, 2017’de yüzde 18,7’ye, 2022’de yüzde 21,4’e çıktı. Geçen yıl ise yüzde 20,5 olarak gerçekleşti.

Bu artış, akaryakıt fiyatları, araç sahipliği maliyetleri ve ulaşım giderlerindeki yükselişin hane bütçelerine etkisini ortaya koydu.

Konut ve kira harcamaları ilk sırada

Konut ve kira giderleri, 2025 yılında yüzde 29,3 ile hanehalkı bütçesinde en büyük harcama kalemi oldu. Bu oran 2002 yılında yüzde 27,3 seviyesindeydi.

2007’de yüzde 28,9’a yükselen konut ve kira harcamalarının payı, sonraki yıllarda kısmen gerilese de son dönemde yeniden artış göstererek rekor seviyeye ulaştı.

Artan kira fiyatları ve barınma maliyetleri, özellikle büyükşehirlerde yaşayan vatandaşların bütçeleri üzerinde önemli baskı oluşturdu.

Giyim harcamalarının payı düştü

Giyim ve ayakkabı harcamalarının toplam bütçe içindeki payı da yıllar içerisinde geriledi. 2002 yılında yüzde 4,3 olan oran, 2025 yılında yine yüzde 4,3 seviyesinde gerçekleşirken, ara dönemlerde daha yüksek seviyeler görülmesine rağmen uzun vadede düşüş eğilimi dikkat çekti.

Eğitim, sağlık ve kültür en düşük payı aldı

TÜİK verilerine göre hanelerin bütçelerinde en düşük pay ayrılan harcama grupları eğitim, sağlık, kültür ve eğlence oldu.

2025 yılında;

• Sağlık harcamalarının payı yüzde 2,2,

• Kültür ve eğlence harcamalarının payı yüzde 2,3,

• Eğitim harcamalarının payı ise yüzde 1,8 olarak gerçekleşti.

Bu veriler, temel ihtiyaçların bütçedeki ağırlığının artmasıyla birlikte sosyal ve kişisel gelişim harcamalarının geri planda kaldığını gösterdi. 

Restoran ve kafelere harcama arttı

Otel, lokanta ve pastane harcamalarının toplam bütçe içindeki payında da dikkat çekici bir yükseliş yaşandı. 2002 yılında yüzde 4,4 olan oran, 2025 yılında yüzde 6,9’a çıktı.

Uzmanlar, şehirleşme oranının yükselmesi ve dışarıda tüketim alışkanlıklarının artmasının bu yükselişte etkili olduğunu belirtiyor.

Düşük gelirli vatandaşlar bütçesinin üçte ikisini gıda ve konuta ayırıyor

Gelir gruplarına göre yapılan değerlendirmeler, düşük gelirli vatandaşların harcama kalıplarındaki farklılığı net şekilde ortaya koydu.

En düşük yüzde 20’lik gelir grubunda yer alan haneler:

• Harcamalarının yüzde 29,2’sini gıda ve alkolsüz içeceklere,

• Yüzde 38,7’sini konut ve kiraya ayırdı.

Böylece bu grubun toplam harcamalarının yaklaşık üçte ikisi yalnızca gıda ve barınma giderlerinden oluştu.

Zenginlerin harcama tercihleri farklılaşıyor

En yüksek gelir grubundaki hanelerde ise harcama dağılımı farklı bir görünüm sergiledi.

Bu grupta;

• Konut ve kira harcamalarının payı yüzde 25,7,

• Ulaştırma harcamalarının payı yüzde 25,

• Gıda ve alkolsüz içecek harcamalarının payı ise yüzde 12,4 olarak gerçekleşti.

Veriler, gelir seviyesi yükseldikçe temel ihtiyaçların bütçedeki ağırlığının azaldığını, ulaşım ve diğer tüketim kalemlerinin daha fazla pay aldığını ortaya koydu.