Miras hukukunda en sık uyuşmazlık yaratan konuların başında muris muvazaası, yani halk arasındaki adıyla mirastan mal kaçırma davaları geliyor. Özellikle taşınmazların tapuda satış ya da ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi gösterilmesine rağmen gerçekte bağış amacıyla devredilmesi, yıllar sonra tapu iptali davalarının önünü açıyor.
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre bu tür işlemler, şeklen geçerli görünse bile gerçek irade bağış ise ve amaç mirasçıları miras hakkından yoksun bırakmak ise, tapu kaydı iptal edilebiliyor.
Muris muvazaası nedir, neden dava konusu olur?
Muris muvazaası; mirasbırakanın, sağlığında taşınmazını devrederken gerçek iradesini gizlemesi ve işlemi tapuda satış gibi göstermesi olarak tanımlanıyor. Hukuken bakıldığında:
Tapudaki işlem satış,
Tarafların gerçek iradesi ise bağış niteliği taşıyor.
Bu durum, Türk Borçlar Kanunu’nun muvazaa hükümleri ile Türk Medeni Kanunu’nun taşınmaz devrinde resmi şekil şartı birlikte değerlendirilerek çözümleniyor. Yargıtay, 1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı’ndan bu yana bu yaklaşımı istikrarlı biçimde sürdürüyor.
Yargıtay’a göre bu dava “nisbî muvazaa” niteliğinde
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, muris muvazaasını nisbî (vasıflı) muvazaa olarak nitelendiriyor. Yani taraflar gerçekten bir hukuki işlem yapmak istiyor; ancak işlemin türü dış dünyaya karşı bilinçli olarak farklı gösteriliyor.
Mahkeme kararlarında şu tespit öne çıkıyor:
“Muris, taşınmazı devretme iradesine sahiptir; ancak bağışı, mirasçıdan mal kaçırmak amacıyla satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi görünümü altında yapmaktadır.”
Şekil şartı neden bu kadar önemli?
Bu davalarda iki ayrı hukuki sorun aynı anda inceleniyor:
Görünürdeki satış işlemi, gerçek iradeye uymadığı için muvazaalı sayılıyor.
Gizli bağış işlemi, taşınmaz devrinde zorunlu olan resmi şekil şartlarını taşımıyorsa geçersiz kabul ediliyor.
Bu nedenle Yargıtay, miras hakkı zedelenen mirasçıların tapu iptali ve tescil talebinde bulunabileceğini kabul ediyor.
Mahkemeler murisin gerçek amacını nasıl belirliyor?
Muris muvazaası davalarının en zor kısmı, murisin gerçek niyetinin tespit edilmesi. Yargıtay bu noktada soyut varsayımlara değil, somut olguların birlikte değerlendirilmesine bakıyor. Dikkate alınan başlıca kriterler şunlar:
Taşınmazı alan kişinin alım gücü
Satış bedelinin gerçek piyasa değeriyle uyumu
Bedelin banka yoluyla ödenip ödenmediği
Devirden sonra taşınmazdan fiilen kimin yararlandığı
Murisin satış yapmasını gerektiren haklı ve makul bir nedenin bulunup bulunmadığı
Aile içi ilişkiler ve olayların olağan akışı
Her evlat kayrılması Muris muvazaası sayılmaz
Uygulamada sık yapılan hatalardan biri, bir mirasçının diğerlerine göre avantajlı olması halinde otomatik olarak muris muvazaası var sayılması. Oysa Yargıtay’a göre murisin sağlığında malvarlığı üzerinde tasarruf etme özgürlüğü bulunuyor.
Belirleyici olan; satış görünümünün bağışı gizlemek için kullanılması ve bunun mal kaçırma amacıyla yapılmış olması.
Hangi tapu devirleri daha riskli?
Yargıtay kararlarına göre muris muvazaası iddiasının güçlendiği başlıca durumlar şunlar:
Satış bedelinin çok düşük gösterilmesi,
Bedelin hiç ödenmemesi veya ispatlanamaması,
Ölünceye kadar bakma sözleşmesinin fiilen yerine getirilmemesi,
Murisin malvarlığının neredeyse tamamını tek bir mirasçıya devretmesi,
Devirden sonra taşınmazın kullanımının fiilen muriste kalması.
Ancak bu unsurların hiçbiri tek başına yeterli değil; olayların bütününe bakılıyor.
Tenkis ve denkleştirme ile karıştırılmamalı
Hukukçular, muris muvazaasının tenkis ve denkleştirme davalarıyla karıştırılmaması gerektiğine dikkat çekiyor. Çünkü muris muvazaasında hedef, işlemin baştan geçersiz sayılması ve tapu kaydının iptali iken; tenkiste geçerli bir bağışın saklı payı ihlal eden kısmı geri alınıyor.
Sonuç: Her satış değil, ama bazı satışlar iptal ediliyor
Yargıtay uygulamasına göre tapu iptali ihtimali; tek bir işarete değil, çok sayıda olgunun birlikte varlığına bağlı. Satış gibi görünen ama gerçekte bağış olduğu güçlü delillerle ortaya konan işlemler, mirasçılar açısından iptal riski taşıyor.
Av. Adem Aras'ın hukukihaber.net sitesindeki köşe yazısından yararlanarak hazırlandı.
